Istinitost o lepoti Makedonije i svega što se na njenom tlu nalazi svedočili su mnogi, važniji i odvažniji pre mene. Ali želja da prođem svuda dokle god moj pogled doseže po toj svetoj zemlji javila se za vreme mojih studija na Akademiji SPC za umetnost i konzervaciju, kada smo, kao još mladi freskopisci, na osnovu predložaka iz mnogih makedonskih svetinja proučavali kako tehnike, tako i stilizacije i načine oslikavanja vrsnih majstora.

Ovo putovanje mi je takođe dokazalo činjenicu da je najlepše sve ono što se ne planira, pa je tako bilo i sada. Ono što sam znala jeste da želim da vidim svetinje, kako na severu Makedonije, tako i u Ohridu, ali pre nego što se tamo uputim, put me vodi ka jednom mestu koje ima poseban značaj za naše pravoslavlje.

Na samom raskršću istorije i duhovnosti, na nekih 10 km od Vranja, nalazi se manastir Prohor Pčinjski. Put se polako sužava, a onda se odjednom pogled otvara u zelenu dolinu Pčinje, nenametljivo, gotovo skriveno, kao da ga priroda čuva za sebe. Svetinja je podignuta na mestu gde je u 11. veku živeo pustinjak Sveti Prohor Pčinjski u svojoj isposnici. Iz te male kelije, kao jezgro, vremenom se razvio manastirski kompleks.

 

 

Njegov značaj dobija punu snagu u srednjem veku, u vreme Nemanjića, kada ga kralj Milutin u 14. veku obnavlja i utvrđuje, dajući mu oblik ozbiljnog monaškog centra. Tada postaje mesto sabiranja, ali i trajanja — sa crkvom posvećenom svetitelju čije ime nosi. Danas se tu čuvaju njegove mošti i poštuju kao velika svetinja ovog kraja.

 

 

Sa blagoslovom Svetog Prohora Pčinjskog nastavljam put ka Makedoniji. Iz samog centra Skoplja upućujem se pravo u Gornje Nereze, ka manastiru posvećenom Svetom Pantelejmonu, zaštitniku lekara i iscelitelju.

Sve ono o čemu smo govorili sada stoji mirno preda mnom, kao živo svedočanstvo kroz vekove, vere koja traje i života koji se ne iscrpljuje u prolaznosti, već stremi večnosti. Freske, kao žive ikone, ne zadržavaju pogled na sebi, već ga tiho preusmeravaju unutra — ka onome suštinskom, dubokom, istinskom samospoznanju.

Fotografisanje unutrašnjosti crkve nije dozvoljeno i to je pravilo koje treba poštovati, osim ukoliko se za to ne dobije odobrenje. No to ne umanjuje činjenicu da se tu nalazi, i za mene je tu najlepša freska Svetog Pantelejmona ikada, te prilažem već postojeću fotografiju sa interneta:

 

 

Manastir je sagrađen 1164. godine kao zadužbina vizantijskog plemića Aleksija Anđela Komnina, rođaka cara Manojla I Komnina. Podignut je u periodu kada Skoplje i šira oblast Makedonije pripadaju vizantijskoj umetničkoj i duhovnoj sferi, u doba procvata dinastije Komnina. Iako je manastir tokom vekova više puta obnavljan, ipak je zadržao svoju prvobitnu vizantijsku strukturu.

Podaci o originalnosti potiču iz sačuvanog natpisa na mermernom arhitravu iznad ulaza iz narteksa u naos crkve, te natpis u celosti glasi:

„Се разубави овој храм на светиот и славен Валикомаченик Пантелејмон со средствата на господин Алексеј Комнен и син на порфирородната госпоѓа Теодора во месец септември, индикт 13 година 6673 (1164) при игументсво на Јоаникиј монах“.

„Ovaj hram Svetog i slavnog velikomučenika Pantelejmona ukrašen je sredstvima gospodina Aleksija Komnina i sina porfirogene gospođe Teodore, u mesecu septembru, indikta 13, godine 6673 (1164), za vreme igumanstva monaha Joanikija.“

Njegov najveći značaj ogleda se u freskama iz 12. veka, koje spadaju među najvrednije primere komninske umetnosti. U njima se prvi put tako snažno javlja izražena emocija, posebno u scenama u kojima se vizantijska strogoća otvara ka dubokoj ljudskoj osećajnosti, čineći ovaj prostor jednim od ključnih mesta istorije srednjovekovnog slikarstva.

Crkva je izgrađena od tesanih kamenih blokova i opeke, a fasade su dekorisane prozorima: monoforama, biforama i triforama. U 16. veku, tačnije 1555. godine, skopsko područje je pogodio zemljotres, pri čemu su se srušili kupola i delovi gornjih delova crkve, ali su oni kasnije rekonstruisani. Freskopis iz 12. veka otkriven je 1926. godine, kada je istoričar umetnosti Nikolaj Okuňev otkrio freske ispod živopisa iz 19. veka.

I u toj tišini u kojoj freske i dalje govore svojim večnim jezikom, nastavljam dalje, tačnije ka manastiru Lešok. U Pološkoj kotlini, na obroncima Šar-planine, nedaleko od Tetova, nalazi se lešocki manastir, posvećen Svetom Atanasiju. Manastirska crkva potiče iz 14. veka, iz perioda srednjovekovne obnove i razvoja ovih prostora, a kroz kasnije vekove je više puta obnavljana.

 

 

Takođe, iznad crkve nalazi se krst koji je podigla Ruska ambasada 2016. godine, u spomen na valamske monahe koji su tokom Oktobarske revolucije 1917. godine izbegli iz Valama i nastanili se u Lešoku, njih oko trideset. Krst je osveštao arhiepiskop Stefan, saslužujući sa valamskim monasima, a u temelje je položena zemlja iz Valamskog manastira, u prisustvu predstavnika Ruske ambasade.

Ono što je meni najupečatljivije na tom svetom mestu jeste kamena crkva posvećena Uspenju Presvete Bogorodice. Ona se prvi put spominje 1326. godine u povelji srpskog kralja Stefana Dečanskog, kada se navodi kao zavisna crkva Prizrenske eparhije. Međutim, njeno postojanje na ovom lokalitetu zabeleženo je još 1019. godine, u vreme Ohridske arhiepiskopije, što ukazuje na to da je tu verovatno postojala još u 11. veku. Delimično je ukopana u teren, sa lepom kamenom fasadom i karakterističnim pološkim graditeljskim izrazom. Kroz vekove je više puta obnavljana, a najznačajnije obnove bile su u 14. veku (1345–1355), a zatim velika obnova 1641. godine, kada su 1646. godine oslikane freske majstora Mihaila Đurčinova i Panajota iz Galatnika.

 

 

Unutrašnjost crkve čuva pravo duhovno i umetničko blago — tri sloja fresaka. Najstariji sloj potiče iz 14. veka, glavni i najvredniji iz 1646. godine (17. vek), a treći iz 19. veka. Posebno se ističe kompozicija Strašnog suda na severnom zidu, kao i brojne scene posvećene Presvetoj Bogorodici.

 

 

Poseban značaj Lešok dobija i kroz lik Kirila Pejčinovića, igumana, prosvetitelja i pisca iz 19. veka, koji je ovde proveo poslednje godine svog života i u ovom manastiru ostavio dubok trag. Oko 1818. godine obnavlja manastir, osniva biblioteku i čini ga važnim središtem prosvete i duhovnosti među Srbima i Makedoncima tog doba.

 

A mi danas pokušavamo da budemo ljudi našeg vremena kroz sabranje i ljubav, kakvu su nam pružili upravo žitelji ovog mesta, što se krunisalo zajedničkom Liturgijom narednog dana.

Nastaviće se…