Često u razgovorima o ranoj Crkvi, posebno sa protestantima, spominjemo pre-Nikejske izvore. Pre-Nikejski samo znači pre prvog Vaseljenskog Sabora u Nikeji, koji je održan 325. godine. Razlog je između ostalog činjenica da su to najraniji izvori, a kako su najraniji tako je njihova iskvarenost od strane spoljnih sila manje verovatna, te bi neki rekli da su najverodostojniji izvornom Hrišćanstvu. Naravno, ako vrata hada Crkvu nisu nadvladala, takvi izvori nam nisu neophodni ali nam jesu dragoceni.

Bilo da je reč o ikonama, krštavanju dece, pričešću ili bilo čemu drugom. Neki uporno insistiraju na svedočanstvima i materijalnim dokazima iz tako ranog perioda, kao na uslovu ispravnosti i istoričnosti tih verovanja.

Kakav je onda bio taj period o kome govorimo?

Period neposredno nakon smrti Dvanaestorice apostola poznat je kao Doba mučenika. Kako se vest o Veri brzo širila, Đavo je odmah reagovao nadahnjujući krvavo i temeljito uništenje hrišćanstva. Zadivljujuće je kako su, uprkos svim preprekama, hrišćani istrajavali u okupljanju na Dan Gospodnji. Često bi se sastajali u drugoj kući svakog nedeljnog dana, jer bi njihovo otkrivanje značilo sigurnu smrt. Mnogi hrišćani, pošto su odbijali da se odreknu Hrista i da se poklone paganskim bogovima, čak i najmanjom rečju ili znakom, bivali su pogubljeni — često strašnim mukama. Ali Gospod je koristio njihovu radosnu smrt i svetu hrabrost njihovog stradanja, kao i druga zadivljujuća čudesa, da bi mnoga srca omekšao i zbližio Sebi. Umesto da uništi Crkvu, progon ju je samo ojačao. Preživeli su imena mučenika beležili u kalendare, kako bi svake godine održavali spomen njihovih pobeda — čime je postavljen temelj za naš savremeni crkveni kalendar sa svetim danima.

Epoha gonjenja Hrišćanske Crkve trajala je pra tri veka njene istorije, do 313. godine. A ona počinje za vreme vladavine Cara Nerona 54-68, koji je Hrišćane okrivio za požar u rimu 64. godine. Iako brutalna, mučenja i progoni koji su usledili, bili su lokalni, ograničeni na Rim.

Tacit u svojim Analima navodi:

a fusnota kaže:

Kroz vladavinu Domicijana, Trajana, Adrijana, Antonija Pija i Marka Aurelija tokom  2. veka, progoni su neredovni i još uvek ograničeni na regije. Domicijan je po ovom pitanju veoma kontroverzan jer je iz nekih izvora poput Jevsevija Kesarijskog bio okrutan poput Nerona.

Domicijan 81–96
Prema Jevseviju Kesarijskom, Domicijan se pokazao kao Neronov naslednik u mržnji prema Bogu.

„Domicijan, pošto je pokazao veliku okrutnost prema mnogima i pogubio bez razloga nemali broj uglednih i plemenitih ljudi u Rimu, najzad je podigao i progon protiv nas. On je, zapravo, bio drugi koji je pokrenuo progon protiv nas, iako njegov otac Vespazijan nije imao nikakvu zlu volju prema nama. Ali Domicijan se pokazao kao Neronov naslednik u mržnji i neprijateljstvu prema Bogu.“
(Jevsevije Kesarijski, Crkvena istorija, III, 17)

Pod njegovom vladavinom zbog bezbožnosti Sveta Flavija Domitila prognana je na ostrvo Pontiju dok je njen stric Flavije Kliment koji je bio konzul, 95. godine pogubljen takođe zbog bezbožnosti tojest ateizma koji kasnije Jevsevije tumači kao Hrišćanstvo, jer su u ovo doba Hrišćane nazivali bezbožnicima, zato što su odbijali službu paganskim božanstvima. Njeno ime nosi katakomba sa nekim od najstarijih Hrišćanskih ikona iz 2. i 3. veka.

Trajan 98–117
Gaj Plinije Mlađi, kao upravnik oblasti Vitinije piše caru Trajanu o problemu Hrišćana i sa njim se savetuje o metodama kažnjavanja onih koji bi odbili da se odreknu Hrista i služe kipovima paganskih bogova i cara Trajana. Trajan mu odgovara da hrišćane ne treba goniti, ali ako su prijavljeni i optuženi, treba ih kažnjavati.

Za vreme cara Trajana, Sveti Ignjatije Antiohijski odveden je u Rim i bačen zverima. U svojim spisima uči o stvarnom telu i krvi Hristovoj u pričešću, dakle da se ne radi ni o kakvom simbolu, kao i o Crkvenoj hijerarhiji koju sačinjavaju Episkopi, Prezviteri i Đakoni.

Carevi Adrijan 117–138 i Antonije Pije 138–161 nešto su blaži prema Hrišćanima. Ali lokalni progoni nastavljaju da se dešavaju. U ovom periodu ubijen je Sveti Polikarp. Vernici opisuju dragocenost njegovih moštiju i poštovanje sa kojim su se prema njima ophodili.

HVIII. 1. Videći, pak, kapetan svađu nastalu od Judejaca, postavi ga (= telo) u sredinu i, kao što je njima običaj, spali ga. 2. I tako posle mi, sabravši njegove kosti, dragocenije od dragog kamenja i značajnije od zlata, položismo ih gde je i priličilo. 3. Tamo će, koliko nam je moguće, kada se sabiramo u radosti i veselosti, Gospod dati da svršavamo dan rođendan njegovog mučeništva, u spomen onih koji su se prethodno podvizavali (u mučeništvu) i za vežbanje i pripremanje budućih (mučenika).[1]

Marko Aurelije 161–180
Pismo Hrišćana iz Liona i Vijene u Malu Aziju o progonima u Galiji 177.godina opisuje stravične događaje. Hrišćani nisu smeli da se pojavljuju u javnosti, lažno su ih optužili za ljudožderstvo i incest, bili bi tučeni, kamenovani, zatvarani u tamnice, tela bi im mučili usijanim gvožđem, noge bi im istezali na drvenim daskama, mnogi su u ovim tamnicama izdahnuli, radi zabave mase bacali bi ih zverima i stavljali na usijane rešetke, a na kraju bili bi zaklani.

Septimije Sever 180–211
Kako je Hrišćanstvo nastavilo da se širi, car je 202. godine izdao edikt protiv obraćanja u Hrišćanstvo i Judejstvo. Iako je edikt formalno važio za celo Rimsko Carstvo, progoni nisu svuda počeli istovremeno niti jednako žestoko. Stradanje Vivije Pepetue, Felicitate i drugih, u Kartagini svedoči o dejstvu ovog edikta. U to vreme mučeništvo je zadobio Sveti Irinej Lionski, koji je posvedočio o Apostolskom prejemstvu, Crkvenoj strukturi i stvarnom prisustvu u Pričešću.

Prva polovina trećeg veka za Crkvu je protekla uglavnom mirno. Dok na vlast nije došao Decije Trajan 249–251. On je nastojao da obnovi drevnu rimsku duhovnost u čemu mu je Hrišćanstvo bilo glavna prepreka i sa kojim se krvavo obračunavao organizovanim i planskim gonjenjem. Decije je bio prvi rimski vladar koji je pokrenuo državni, opšti progon hrišćana. Ediktom 250. godine zapovedio je svima prinošenje žrtve paganskim božanstvima.

Tukli su ih toljagama, nabijali oštre trske u lice i oči, vezivali im noge i vukli po kaldrmi kroz grad, provaljivali i pljačkali Hrišćanske domove, strugali i bičevali su ih i žive spaljivali u negašenom kreču.

„…Zar da još govorim o ogromnom broju onih koji su lutali po pustinjama i planinama, dok ih nisu uništili glad, žeđ, hladnoća, bolest, razbojnici ili divlje zveri?“[2]

Sveti Dionisije Aleksandrijski u istom spisu svedoči i o učenju o zagrobnom životu svetih mučenika.

„…Tako i božanski mučenici među nama, koji sada sede pored Hrista, kao učesnici u Njegovom Carstvu, dele Njegovu vlast i postali su sudije uz Njega.“[3]

Valerijan 253–260, 257. godine izdaje progoniteljski edikt u kom se Hrišćanima zabranjuju sabranja i bogosluženja. Episkopi, sveštenici i đakoni bili bi prognani ukoliko bi odbili da prinesu žrtve idolima. 258. godine drugi edikt nalaže da se klir pogubi, dok bi se onima plemenitog roda ili staleža oduzimala imovina i pozicija, ali i glava ukoliko bi ostali uporni u veri.

U ovo vreme mučenički je postradao Sveti Kiprijan Kartaginski, poznati ispovednik i  istorijski svedok apostolskog prejemstva, i Crkvene hijerarhije[4].

Valerijanov naslednik Galijen kao i njegovi naslednici prestaju sa progonima hrišćana, narednih 40 godina prolazi uglavnom u miru.

Poslednji veliki gonilac bio je car Dioklecijan 284–305. Serijom edikata naređuje rušenje Hrišćanskih hramova i oduzimanje Crkvenog poseda, paljenje Crkvenih knjiga, oduzimanje građanskih prava, i smrtno kažnjavanje Hrišćana koji bi odbili prinošenje žrtve Rimskim paganskim bogovima. Što je dovelo do masovnih pogubljenja.

Dioklecijanovi naslednici Galerije 293–311 i Maksimijan 286–305 neko vreme nastavili su gonjenje Crkve, ali je Galerije pred smrt pokazao veliku trpeljivost prema Hrišćanstvu (311). 313. Milanskim ediktom, Sveti car Konstantin 306–337 i Likinije 308–324 zvanično obustavljaju progon Hrišćana u Rimskom carstvu. Mada su Likinije i Julijan Otpadnik kasnije gonili Crkvu, tek u vreme cara Teodosija I 379-395 Hrišćanstvo postaje državna vera Rimskog carstva.

Zapitajmo se onda, ako hrišćani tokom prvih 300 godina često nisu mogli sačuvati ni sopstvene živote, koliko je razumno očekivati detaljna svedočanstva i materijalne dokaze svih Crkvenih učenja.

I ne zaboravimo da su tradicije naših protestantskih sagovornika nastale preko 1400 godina nakon Hrista, i da se stoga čini neumesno sitničarenje oko preciznosti, detalja i sveobuhvatnosti izvora u najranijem periodu, pod nemogućim okolnostima.

[1] https://crkva-bezanijska.rs/stradanje-svetog-polikarpa/#:~:text=%D0%A5VIII.%201.%20%D0%92%D0%B8%D0%B4%D0%B5%D1%9B%D0%B8,%D0%BF%D1%80%D0%B8%D0%BF%D1%80%D0%B5%D0%BC%D0%B0%D1%9A%D0%B5%20%D0%B1%D1%83%D0%B4%D1%83%D1%9B%D0%B8%D1%85%20(%D0%BC%D1%83%D1%87%D0%B5%D0%BD%D0%B8%D0%BA%D0%B0).

[2] Jevsevije, Crkvena istorija, knjiga VI, 41.

[3] Jevsevije, Crkvena istorija, knjiga VI, 41.

[4]„…Ipak, Crkva ne odstupa od Hrista; a Crkva su oni koji su narod sjedinjen sa sveštenikom i stado koje se drži svoga pastira. Otud treba da znaš da je episkop u Crkvi, i Crkva u episkopu; i ako neko nije sa episkopom, taj nije u Crkvi. Uzalud, dakle, seb laskaju oni koji se potajno uvlače, ne imajući mira sa Božijim sveštenicima, i misle da u tajnosti opšte sa nekima, dok Crkva, koja je katoličanska i jedna, nije ni rasečena ni podeljena, nego je, zaista, sjedinjena i povezana vezom sveštenika koji su uzajamno sjedinjeni. Zato, brate, ako uzmeš u obzir veličanstvo Božije koje postavlja sveštenike, i ako, najzad, imaš poštovanje prema Hristu, koji svojom zapovešću, rečju i prisustvom upravlja i samim predstojateljima, i preko predstojatelja upravlja Crkvom.“

Ovo je iz Poslanice 68 (Epistula 68, §§8–9) svetog Kiprijana Kartaginskog, napisane oko 250. godine.