Stari zavet
Kada na ovaj način (Eleazar) besedom odgovori na tiraninova nagovaranja, pristupite mačenosci i grubo povukoše Eleazara na sprave za mučenje.
Τοῦτον τὸν τρόπον ἀντιρρητορεύσαντα ταῖς τοῦ τυράννου παρηγορίαις, παραστάντες οἱ δορυφόροι πικρῶς ἔσυραν ἐπὶ τὰ βασανιστήρια τὸν Ἐλεάζαρον.
I najpre svezaše starca, ukrašenoga blagoljepijem zbog pobožnosti.
καὶ πρῶτον μὲν περιέδυσαν τὸν γηραιὸν ἐγκοσμούμενον τῇ περὶ τὴν εὐσέβειαν εὐσχημοσύνῃ·
Zatim, vezavši mu laktove sa obe strane, udarahu ga šibama.
ἔπειτα περιαγκωνίσαντες ἑκατέρωθεν μάστιξι κατῃ£κιζον·
"Pokori se carevim zapovestima", vikaše s druge strane glasnik.
πείσθητι ταῖς τοῦ βασιλέως ἐντολαῖς, ἑτέρωθεν κήρυκος ἐπιβοῶντος.
A velikodušni i zaista plemeniti Eleazar, kao da je u snu mučen, ni na koji način ne promeni se,
ὁ δὲ μεγαλόφρων καὶ εὐγενὴς ὡς ἀληθῶς Ἐλεάζαρος, ὥσπερ ἐν ὀνείρῳ βασανιζόμενος κατ' οὐδένα τρόπον μετετρέπετο,
Nego visoko uzdizaše oči ka Nebu starac, dok mu meso otkidahu šibama i krvlju bi oblivan i u rebra ranjavan.
ἀλλὰ ὑψηλοὺς ἀνατείνας εἰς τὸν οὐρανὸν τοὺς ὀφθαλμοὺς ἀπεξαίνετο ταῖς μάστιξι τὰς σάρκας ὁ γέρων καὶ κατερρεῖτο τῷ αἵματι
I padajući na zemlju, jer telo nije izdržavalo muke, imađaše uspravan i nepokolebljiv razum.
καὶ τὰ πλευρὰ κατετιτρώσκετο, καὶ πίπτων εἰς τὸ ἔδαφος ἀπὸ τοῦ μηκέτι φέρειν τὸ σῶμα τὰς ἀλγηδόνας, ὀρθὸν εἶχε καὶ ἀκλινῆ τὸν λογισμόν.
Neki od grubih mačenosaca udaraše ga nogama naizmenično u mošnice, da bi padajući ustajao.
Λὰξ γέ τοι τῶν πικρῶν τις δορυφόρων εἰς τοὺς κενεῶνας ἐναλλόμενος ἔτυπτεν, ὅπως ἐξανίσταιτο πίπτων.
A on trpljaše bolove, i nevolju preziraše, i junački podnošaše udarce.
ὁ δὲ ὑπέμεινε τοὺς πόνους καὶ περιεφρόνει τῆς ἀνάγκης
I kao hrabri atleta, (podvižnik), udaran pobeđivaše starac mučitelje.
καὶ διεκαρτέρει τοὺς αἰκισμούς, καὶ καθάπερ γενναῖος ἀθλητὴς τυπτόμενος ἐνίκα τοὺς βασανίζοντας ὁ γέρων·
Znojeći se po licu i vrlo teško dišući, zadivljavaše i same mučitelje zbog blagodušnosti (ε ύψυχιρ).
ἱδρῶν γέ τοι τὸ πρόσωπον καὶ ἐπασθμαίνων σφοδρῶς καὶ ὑπ' αὐτῶν τῶν βασανιζόντων ἐθαυμάζετο ἐπὶ τῇ εὐψυχίᾳ.
Tada neki od carevih ljudi, sažaljevajući s jedne strane njegovu starost,
¨Οθεν τὰ μὲν ἐλεοῦντες τὰ τοῦ γήρως αὐτοῦ,
S druge strane, imajući simpatije zbog (ranijeg) druženja s njime, i s treće strane iz divljenja zbog njegove uzdržljivosti, pristupivši mu govorahu:
τὰ δὲ ἐν συμπαθείᾳ τῆς συνηθείας ὄντες, τὰ δὲ ἐν θαυμασμῷ τῆς καρτερίας προσιόντες αὐτῷ τινὲς τῶν τοῦ βασιλέως ἔλεγον·
"Zašto sebe nerazumno pogubljuješ takvim zlom, Eleazare?
τί τοῖς κακοῖς τούτοις σεαυτὸν ἀλογίστως ἀπόλεις, Ἐλεάζαρε;
Mi ćemo ti doneti nekih prženih jela (od mesa), a ti pretvarajući se kao da jedeš svinjsko meso, spašćeš se."
ἡμεῖς μέν τοι τῶν ὑψημένων σοι βρωμάτων παραθήσομεν, σὺ δὲ ὑποκρινόμενος τῶν ὑείων ἀπογεύεσθαι, σώθητι.
A Eleazar, kao da je tim savetom još grublje zlostavljan, uzviknu:
Καὶ ὁ Ἐλεάζαρος, ὥσπερ πικρότερον διὰ τῆς συμβουλίας αἰκισθείς, ἀνεβόησε·
"Nećemo tako zlo misliti mi deca Avramova, da u malodušnosti dvoličimo nepriličnu nam igru (δράμα).
μὴ οὕτως κακῶς φρονήσαιμεν οἱ Ἁβραὰμ παῖδες ὥστε μαλακοψυχήσαντας ἀπρεπὲς ἡμῖν δρᾶμα ὑποκρίνασθαι.
Jep je nerazumno da, živeći istinski život do starosti i o njemu shvatanje (δόξαν) zakonito sačuvavši, da se sada promenimo,
καὶ γὰρ ἀλόγιστον, εἰ πρὸς ἀλήθειαν ζήσαντες τὸν μέχρι γήρως βίον καὶ τὴν ἐπ' αὐτῷ δόξαν νομίμως φυλάξαντες,
I sami mi budemo mladima obrazac bezbožnosti (ασεβείας), te postanemo primer jeđenja nečistoga.
νῦν μεταβαλοίμεθα καὶ αὐτοὶ μὲν ἡμεῖς γενοίμεθα τοῖς νέοις ἀσεβείας τύπος, ἵνα παράδειγμα γενώμεθα τῆς μιαροφαγίας.
Sramno je, da bi poživeli još malo vremena, i to ismevani od svih zbog strašljivosti,
αἰσχρὸν δὲ εἰ ἐπιβιώσωμεν ὀλίγον χρόνον καὶ τοῦτον καταγελώμενοι πρὸς ἁπάντων ἐπὶ δειλίᾳ,
A od tiranina prezirani kao kukavica, da naš Božanski Zakon ne branimo do smrti.
καὶ ὑπὸ μὲν τοῦ τυράννου καταφρονηθῶμεν ὡς ἄνανδροι, τὸν δὲ θεῖον ἡμῶν νόμον μέχρι θανάτου μὴ προασπίσαιμεν.
Zato vi, o deco Avramova, plemenito za blagočešće umirite!
πρός ταῦτα ὑμεῖς μέν, ᾦ Ἁβραὰμ παῖδες, εὐγενῶς ὑπὲρ τῆς εὐσεβείας τελευτᾶτε.
A vi, mačenosci tiraninovi, šta čekate?"
οἱ δὲ τοῦ τυράννου δορυφόροι, τί μέλλετε;
Videći ga da tako velikodušno misli (μεγαλοφρο νοϋντά) naspram nevolja, i da se ne menja ni prema njihovoj samilosti, odvedoše ga u oganj,
Πρὸς τὰς ἀνάγκας οὕτως μεγαλοφρονοῦντα αὐτὸν ἰδόντες καὶ μηδὲ πρὸς τὸν οἰκτριρμὸν αὐτῶν μεταβαλλόμενον ἐπὶ τὸ πῦρ αὐτὸν ἤγαγον.
Gde ga malo po malo bacaše, opaljujući ga zlosmišljenim oruđima i neku smrdljivu tečnost u nozdrve mu sipajući.
ἔνθα διὰ κακοτέχνων ὀργάνων καταφλέγοντες αὐτὸν ὑπέρριπτον καὶ δυσώδεις χυλοὺς εἰς τοὺς μυκτῆρας αὐτοῦ κατέχεον.
A on već spržen do kostiju, pred onesvešćenjem uzdiže oči k Bogu i reče:
ὁ δὲ μέχρι τῶν ὀστέων ἤδη κατακεκαυμένος καὶ μέλλων λιποθυμεῖν ἀνέτεινε τά ὄμματα πρὸς τὸν Θεὸν καὶ εἶπεν·
"Ti znaš, Bože, da iako mi beše moguće spasti se, u gorućim mukama umirem za Zakon.
σὺ οἶσθα, Θεέ, παρόν μοι σῴζεσθαι, βασάνοις καυστικαῖς ἀποθνήσκω διὰ τὸν νόμον.
Milostiv budi narodu Tvome, zadovoljivši se našom za njih kaznom.
τοιγαροῦν ἵλεως γενοῦ τῷ ἔθνει σου ἀρκεσθεὶς τῇ ἡμετέρᾳ ὑπὲρ αὐτῶν δίκῃ.
Učini moju krv očišćenjem za njih, i životni otkup za njih (άντίψυχον αυτών) uzmi dušu moju."
καθάρσιον αὐτῶν ποίησον τὸ ἐμὸν αἷμα καὶ ἀντίψυχον αὐτῶν λαβὲ τὴν ἐμὴν ψυχήν.
I to rekavši, svešteni muž plemenito umre u mukama, i do smrtnih muka odupre se razumom zarad Zakona.
καὶ ταῦτα εἰπὼν ὁ ἱερὸς ἀνὴρ εὐγενῶς ταῖς βασάνοις ἐναπέθανε
Očigledio je, dakle, da je gospodar strasti pobožni razum.
καὶ μέχρι τῶν τοῦ θανάτου βασάνων ἀντέστη τῷ λογισμῷ διὰ τὸν νόμον. Ὁμολογουμένως οὖν δεσπότης ἐστὶ τῶν παθῶν ὁ εὐσεβὴς λογισμός.
Jer, ako bi strasti nadvladale razum, njima bismo pridavali svedočanstvo prevladavanja.
εἰ γὰρ τὰ πάθη τοῦ λογισμοῦ κεκρατήκει, τούτοις ἂν ἀπέδομεν τὴν τῆς ἐπικρατείας μαρτυρίαν·
Sada pak, kada je razum pobedno strasti, njemu ćemo kako priliči dodeliti vlast gospodarenja.
νυνὶ δὲ τοῦ λογισμοῦ τὰ πάθη νικήσαντος, αὐτῷ προσηκόντως τὴν τῆς ἡγεμονίας προσνέμομεν ἐξουσίαν.
I pravedno je da priznamo da razum ima moć, kad i spoljne bolove nadvladava, inače bi bilo smešno.
καὶ δίκαιόν ἐστιν ὁμολογεῖν ἡμᾶς τὸ κράτος εἶναι τοῦ λογισμοῦ. ὅπου γε καὶ τῶν ἔξωθεν ἀλγηδόνων ἐπικρατεῖ,
I ne samo da pokazujem da je razum nadvladao bolove, nego da vlada i zadovoljstvima (slastima) i nimalo im se ne podaje.
ἐπεὶ καὶ γελοῖον· καὶ οὐ μόνον τῶν ἀλγηδόνων ἐπιδείκνυμι κεκρατηκέναι τὸν λογισμόν, ἀλλὰ καὶ τῶν ἡδονῶν κρατεῖν, καὶ μηδὲν αὐταῖς ὑπείκειν.