Stari zavet
Zasednuvši javno sa svojim savetnicima na neko visoko mesto tiranin Antioh (IV Epifan), dok vojne snage stajahu naoružane unaokolo,
Προκαθίσας γέ τοι μετὰ τῶν συνέδρων ὁ τύραννος Ἀντίοχος ἐπί τινος ὑψηλοῦ τόπου καὶ τῶν στρατευμάτων αὐτῷ ἐνόπλων κυκλόθεν παρεστηκότων, παρεκέλευε τοῖς δορυφόροις
Zapovedi mačenoscima da pojedinačno jednog po jednog Jevrejina dovode i prinuđuju da jede od svinjskog mesa i od idolskih žrtava.
ἕνα ἕκαστον τῶν Ἑβραίων ἐπισπᾶσθαι, καὶ κρεῶν ὑείων καὶ εἰδωλοθύτων ἀναγκάζειν ἀπογεύεσθαι·
Ako pak neki ne htednu jesti oskrnavljeno, da ih na kolesima (čekrcima) za mučenje ubijaju.
εἰ δέ τινες μὴ θελήσειαν μιαροφαγῆσαι, τούτους τροχισθέντας ἀναιρεθῆναι.
Kada mnogi behu privedeni, jedan prvi iz trupe, po imenu Eleazar, po rodu sveštenik, po nauci zakonik i po uzrastu starac, i mnogima oko tiranina zbog svoje starosti poznat, bi priveden blizu njega.
πολλῶν δὲ συναρπασθέντων εἷς πρῶτος ἐκ τῆς ἀγέλης Ἑβραῖος ὀνόματι Ἐλεάζαρος, τὸ γένος ἱερεύς, τὴν ἐπιστήμην νομικός, καὶ τὴν ἡλικίαν προήκων καὶ πολλοῖς τῶν περὶ τὸν τύραννον διὰ τὴν ἡλικίαν γνώριμος, παρήχθη πλησίον αὐτοῦ.
I videći ga Antioh reče:
Καὶ αὐτὸν ἰδὼν ὁ Ἀντίοχος ἔφη·
"Ja, pre no što počnu mučenja protiv tebe, o starče, savetovao bih ti ovo: da jedeš svinjetine i spaseš se.
ἐγὼ πρὶν ἄρξασθαι τῶν κατὰ σοῦ βασάνων, ὦ πρεσβῦτα, συμβουλεύσαιμ' ἄν σοι ταῦτα, ὅπως ἀπογευσάμενος τῶν ὑείων σώζοιο· αἰδοῦμαι γάρ σου τὴν ἡλικίαν καὶ τὴν πολιάν, ἣν μετὰ τοσοῦτον ἔχων χρόνον οὐ μοι δοκεῖς φιλοσοφεῖν τῇ Ἰουδαίων χρώμενος θρησκείᾳ.
Jer poštujem tvoj uzrast i sedinu, koju imajući toliko vremena, ne činiš mi se da mudro misliš (φιλοσοφείν) držeći se judejske religije.
διατί γὰρ τῆς φύσεως κεχαρισμένης καλλίστην τὴν τοῦδε τοῦ ζώου σαρκοφαγίαν βδελύττῃ;
Jer zašto se gadiš, kad je priroda podarila izvrsno jelo od mesa te životinje?
καὶ γὰρ ἀνόητον τοῦτο δοκεῖ, τὸ μὴ ἀπολαύειν τῶν χωρὶς ὀνείδους ἡδέων, καὶ ἄδικον ἀποστρέφεσθαι τὰς τῆς φύσεως χάριτας.
Jep glupo je ne uživati ono što je bez postiđenja prijatno, i nepravedno je odvraćati se od lepih darova prirode.
σὺ δέ μοι καὶ ἀνοητότερον ποιήσειν δοκεῖς, εἰ κενοδοξῶν περὶ τὸ ἀληθὲς ἔτι κἀμοῦ καταφρονήσεις ἐπὶ τῇ ἰδίᾳ τιμωρίᾳ.
A ti mi izgledaš da činiš i još besmislenije, kad sujetno misleći o istinitom, još i mene prezireš na sopstvenu kaznu.
οὐκ ἐξυπνώσεις ἀπὸ τῆς φλυάρου φιλοσοφίας ὑμῶν
Nećeš li se probuditi iz vaše brbljive filosofije i odbaciti glupost tvojih misli, i stekavši opet pamet dostojnu tvog uzrasta, počneš filosofirati istinu korisnosti (την του συμφέροντος άλήθειαν)?
καὶ ἀποσκεδάσεις τῶν λογισμῶν σου τὸν λῆρον καὶ ἄξιον τῆς ἡλικίας ἀναλαβὼν νοῦν φιλοσοφήσεις τὴν τοῦ συμφέροντος ἀλήθειαν
I priklonivši se mojem čovekoljubivom savetu, smiluješ se na svoju starost.
καὶ προσκυνήσας μου τὴν φιλάνθρωπον παρηγορίαν οἰκτειρήσεις τὸ σεαυτοῦ γῆρας;
Jep, zamisli da ako postoji neka nadzorna (s više) Sila vaše religije, da će ti ona oprostiti svaki prestup Zakona učinjen iz nužde."
καὶ γὰρ ἐνθυμήθητι, ὡς εἰ καί τίς ἐστι τῆσδε τῆς ὑμῶν θρησκείας ἐποπτικὴ δύναμις, συγγνωμονήσει ἄν σοι ἐπὶ πάσῃ τῇ δι' ἀνάγκην γινομένῃ παρανομίᾳ.
Dok na ovaj način tiranin nagovaraše na bezakono mesojeđenje, zatraži Eleazar reč,
Τοῦτον τὸν τρόπον ἐπὶ τὴν ἔκθεσμον σαρκοφαγίαν ἐποτρύνοντος τοῦ τυράννου, λόγον ᾔτησεν ὁ Ἐλεάζαρος
I dobivši pravo da govori, poče govoriti narodu ovako:
καὶ λαβὼν τοῦ λέγειν ἐξουσίαν ἤρξατο δημηγορεῖν οὕτως·
"Mi, Antioše, uvereni da živimo po božanskom Zakonu, nikakvu nuždu ne smatramo prinudnijom od naše dobroposlušnosti Zakonu.
ἡμεῖς, Ἀντίοχε, θείῳ πεπεισμένοι νόμῳ πολιτεύεσθαι οὐδεμίαν ἀνάγκην βιαιοτέραν εἶναι νομίζομεν τῆς πρὸς τὸν νόμον ἡμῶν εὐπειθείας·
Zato ni na koji način ne pristajemo da prestupimo Zakon.
διὸ δὴ κατ' οὐδένα τρόπον παρανομεῖν ἀξιοῦμεν.
Mada, kad i ne bi bio po istini Zakon naš božanski, kako ti smatraš, a (misliš) da i mi zalud smatramo da je božanski, ni tako nam ne bi bilo moguće poništiti shvatanje (δόξαν) o pobožnosti.
καίτοι εἰ κατὰ ἀλήθειαν μὴ ἦν ὁ νόμος ἡμῶν, ὡς σὺ ὑπολαμβάνεις, θεῖος, (ἄλλως δὲ νομίζομεν αὐτὸν εἶναι θεῖον) οὐδὲ οὕτως ἐξὸν ἡμῖν ἦν τὴν ἐπὶ τῇ εὐσεβείᾳ δόξαν ἀκυρῶσαι.
Nemoj smatrati, ako jedemo oskrnavljeno, da je to mali greh.
μὴ μικρὰν οὖν εἶναι νομίσῃς ταύτην, εἰ μιαροφαγήσαιμεν, ἁμαρτίαν·
Jer prestupati Zakon u malom ili velikom potpuno je jednako,
τὸ γὰρ ἐν μικροῖς καὶ ἐν μεγάλοις παρανομεῖν ἰσοδύναμόν ἐστιν,
Jep se kroz oboje podjednako nad Zakonom gordimo (prouznosimo).
δι' ἑκατέρου γὰρ ὡς ὁμοίως ὁ νόμος ὑπερηφανεῖται.
Izruguješ se našoj filosofiji kao da u njoj ne sa blagorazumiošću (ου μετά εύλογιστίας) živimo.
χλευάζεις δὲ ἡμῶν τὴν φιλοσοφίαν, ὥσπερ οὐ μετὰ εὐλογιστίας ἐν αὐτῇ βιούντων·
A ona nas uči celomudrenosti (σωφροσννην zdravoumlju), tako da vladamo nad svim zadovoljstvima i željama, i obučava nas hrabrosti (izdržljivosti) da svaki bol dobrovolьno podnosimo,
σωφροσύνην τε γὰρ ἡμᾶς ἐκδιδάσκει ὥστε πασῶν τῶν ἡδονῶν καὶ ἐπιθυμιῶν κρατεῖν καὶ ἀνδρείαν ἐξασκεῖν, ὥστε πάντα πόνον ἑκουσίως ὑπομένειν
I vaspitava (nas) pravednosti, tako da kroz sve vrline budemo jednakopravični (ίσονομεΐν). I pobožnosti naučava, tako da samo Postojećega (τον όντα Suštoga) Boga velelepno poštujemo.
καὶ δικαιοσύνην παιδεύει ὥστε διὰ πάντων τῶν ἠθῶν ἰσονομεῖν καὶ εὐσέβειαν ἐκδιδάσκει, ὥστε μόνον τὸν ὄντα Θεὸν σέβειν μεγαλοπρεπῶς.
Zato nećemo jesti oskrnavljeno. Jer, verujući da je Bog ustanovio Zakon, znamo da, dajući Zakon, Tvorac sveta nam po prirodi saoseća (κατά φύσιν συμπαθεί).
διὸ οὐ μιαροφαγοῦμεν· πιστεύοντες γὰρ Θεοῦ καθεστάναι τὸν νόμον οἴδαμεν ὅτι κατὰ φύσιν ἡμῖν συμπαθεῖ νομοθετῶν ὁ τοῦ κόσμου κτίστης·
I ono što će biti svojstveno (korisno) našim dušama, to je dozvolio da jedemo; a zabranio je da jedemo meso onoga što će se protiviti (štetiti).
καὶ τὰ μὲν οἰκειωθησόμενα ἡμῶν ταῖς ψυχαῖς ἐπέτρεψεν ἐσθίειν. τὰ δὲ ἐναντιωθησόμενα ἐκώλυσε σαρκοφαγεῖν.
A tiransko je ne samo da nas prinuđuješ da prestupimo Zakon, nego i da jedemo, da bi (nam) se tim najmrskijim nam jeđenjem nečistoga (posle) podsmevao.
τυραννικὸν δὲ οὐ μόνον ἀναγκάζειν ἡμᾶς παρανομεῖν, ἀλλὰ καὶ ἐσθίειν, ὅπως τῇ ἐχθίστῃ ἡμῶν μιαροφαγίᾳ ταύτῃ ἔτι ἐγγελάσῃς.
Ali, nećeš mi se podsmehnuti tim smehom,
ἀλλ' οὐ γελάσεις κατ' ἐμοῦ τοῦτον τὸν γέλωτα, οὔτε τοὺς ἱεροὺς τῶν προγόνων περὶ τοῦ φυλάξαι τὸν νόμον ὅρκους οὐ παρήσω,
Niti ću prestupiti sveštene zakletve predaka da ćemo čuvati Zakon.
οὐδ' ἂν ἐκκόψειάς μου τὰ ὄμματα καὶ τὰ σπλάγχνα μου τήξειας.
Niti ako mi iskopaš oči i utrobu mi rastopiš.
οὐχ οὕτως εἰμὶ γέρων ἐγὼ καὶ ἄνανδρος ὥστε μοι διὰ τὴν εὐσέβειαν μὴ νεάζειν τὸν λογισμόν.
Nisam ja tako starac i kukavica da mi ne bi razum radi pobožnosti pokazao mladost.
πρὸς ταῦτα τροχοὺς εὐτρέπιζε καὶ τὸ πῦρ ἐκφύσα σφοδρότερον.
Zato pripremi kolesa (za mučenje) i oganj raspali još jače.
οὐχ οὕτως οἰκτείρομαι τὸ ἐμαυτοῦ γῆρας ὥστε με δι' ἐμαυτοῦ τὸν πάτριον καταλῦσαι νόμον.
Neću tako sažaljevati moju starost da bi zbog sebe pogazio otački Zakon.
οὐ ψεύσομαί σε, παιδευτὰ νόμε, οὐδὲ φεύξομαί σε οὐδ' ἐξομοῦμαί σε, φίλη ἐγκράτεια,
Neću te slagati, vaspitaču Zakone (παιδευτά Νόμε), niti ću te izdati, ljubljena Uzdržljivosti!
οὐδὲ καταισχυνῶ σε, φιλόσοφε λόγε, οὐδὲ ἐξαρνήσομαί σε, ἱερωσύνη τιμία καὶ νομοθεσίας ἐπιστήμη·
Niti ćy te postideti, filosofe Razume (φιλόσοφε Λόγέ). Niti ću te se odreći, česno Sveštenstvo i nauko Zakone davstva!
οὐδὲ μιανεῖς μου τὸ σεμνὸν γήρως στόμα οὐδὲ νομίμου βίου ἡλικίαν.
Niti ćeš mi, (care), oskrnaviti česna usta starosti, niti zakonitog življenja uzrast.
ἁγνὸν δέ με οἱ πατέρες προσδέξονται μὴ φοβηθέντα σου τὰς μέχρι θανάτου ἀνάγκας.
Čistoga će me primiti oci (naši), jer se neću uplašiti tvojih prinuda do smrti.
ἀσεβῶν μὲν γὰρ τυραννήσεις, τῶν δὲ ἐμῶν περὶ τῆς εὐσεβείας λογισμῶν οὔτε διὰ λόγων δεσπόσεις οὔτε δι' ἔργων.
Bezbožnike možeš tiranisati, a mojim o pobožnosti mislima (λογισμών) nećeš gospodariti, ni rečima ni delima."